ปทุมชาดก (เรื่องดอกบัว)

ปทุมชาดก (เรื่องดอกบัว)

ในอดีตกาลอันไกลโพ้น เมื่อครั้งพระโพธิสัตว์ยังทรงเป็นพระโพธิสัตว์ชาติหนึ่ง ได้บังเกิดเป็นกุมารในตระกูลพราหมณ์ผู้มั่งคั่ง ณ เมืองแห่งหนึ่งนามว่า "ปทุมวดี" บิดามารดาของพระองค์ล้วนเป็นผู้มีคุณธรรม มีจิตใจโอบอ้อมอารี และเป็นที่รักของชาวเมือง พระโพธิสัตว์เมื่อประสูติมา ก็ปรากฏพระรัศมีอันเจิดจ้าแผ่ไพศาลทั่วทั้งพระตำหนัก สร้างความปลาบปลื้มยินดีให้กับเหล่าข้าราชบริพารและประชาชนเป็นยิ่งนัก

เมื่อพระกุมารเจริญวัยขึ้น ก็ทรงมีพระสติปัญญาเฉลียวฉลาด ทรงเรียนรู้วิชาการต่างๆ จนแตกฉาน ทั้งศิลปศาสตร์ วิทยาคม ตลอดจนการปกครองบ้านเมือง พระองค์ทรงมีพระทัยเมตตาปรานีต่อสรรพสัตว์ทั้งปวง ไม่เคยเบียดเบียนผู้ใด และทรงมีพระพักตร์ผ่องใสราวกับดอกปทุมที่เบ่งบานยามเช้า

วันหนึ่ง ขณะที่พระโพธิสัตว์ทรงกำลังสำราญพระทัยกับการชมสวนดอกไม้อันงดงามในพระราชอุทยาน สายพระเนตรของพระองค์ก็พลันเหลือบไปเห็นดอกบัวหลวงดอกหนึ่งที่กำลังแย้มกลีบ บานสะพรั่งเหนือผืนน้ำในสระ ดอกบัวดอกนั้นมีสีชมพูอ่อนนวล งามสง่า มีกลิ่นหอมละมุน ชวนให้รัญจวนใจยิ่งนัก พระโพธิสัตว์ทรงประทับยืนมองดอกบัวดอกนั้นด้วยความชื่นชมในความงามอันบริสุทธิ์ของมัน

ทันใดนั้นเอง ก็มีเสียงหนึ่งดังขึ้นมา "โอ้... ดอกบัวงามเหลือเกิน" เป็นเสียงของหญิงสาวนางหนึ่ง ซึ่งเป็นธิดาของพราหมณ์ผู้ใหญ่ในเมือง นางเป็นผู้มีรูปโฉมงดงามยิ่งนัก แต่ทว่านางกลับมีจิตใจที่คดโกง เต็มไปด้วยกิเลสตัณหา และมีความริษยาเป็นที่ตั้ง

พระโพธิสัตว์ทรงหันไปมองหญิงสาวผู้นั้นด้วยความแปลกพระทัย แล้วตรัสถามว่า "เจ้ากำลังกล่าวถึงสิ่งใดอยู่เล่า?"

หญิงสาวผู้นั้นหันมามองพระโพธิสัตว์ด้วยประกายตาที่เยือกเย็น ก่อนจะตอบด้วยน้ำเสียงที่แสร้งทำเป็นอ่อนหวานว่า "หม่อมฉันกำลังกล่าวถึงดอกบัวงามดอกนั้นเพคะ ท่านกุมาร ดอกบัวดอกนี้ช่างงดงามยิ่งนัก แต่หม่อมฉันคิดว่า... หากมีผู้ใดนำดอกบัวดอกนี้ไปถวายแด่พระราชา ผู้ซึ่งมีพระทัยบุญสุนทาน ก็คงจะได้รับพระราชทานรางวัลอันมหาศาลเป็นแน่แท้" น้ำเสียงของนางแฝงไปด้วยความโลภ

พระโพธิสัตว์ทรงฟังแล้วทรงมีพระดำริในพระทัยว่า "หญิงผู้นี้มีจิตใจที่ใฝ่แต่จะแสวงหาลาภสักการะ ไม่ได้มองเห็นคุณค่าอันแท้จริงของความงามและความบริสุทธิ์ของดอกบัวเลย" พระองค์ทรงรู้สึกผิดหวังในตัวหญิงสาวผู้นั้น

ในวันรุ่งขึ้น พระโพธิสัตว์ทรงตัดสินใจที่จะพิสูจน์ความดีงามของตนเอง และสั่งสอนหญิงสาวผู้นั้นให้รู้จักเห็นคุณค่าของสิ่งต่างๆ อย่างแท้จริง พระองค์ทรงไปยังสระบัวนั้นอีกครั้งหนึ่ง แต่คราวนี้ พระองค์ทรงนำดอกบัวหลวงที่สวยงามที่สุดในสระ มาเพียงดอกเดียว พร้อมกับทรงนำเงินจำนวนหนึ่งติดมือมาด้วย

เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จไปถึง ยังสระบัวนั้น พระองค์ก็ทรงพบกับหญิงสาวผู้นั้นอีก นางยังคงมีสีหน้าท่าทางที่เต็มไปด้วยความคาดหวัง รอคอยว่าจะมีผู้ใดนำดอกบัวไปถวายแด่พระราชา

พระโพธิสัตว์ทรงแย้มพระสรวล แล้วตรัสกับหญิงสาวผู้นั้นว่า "ดูเถิด... นี่คือดอกบัวที่งามที่สุดในสระนี้ ข้าจะนำไปถวายแด่พระราชา" เมื่อตรัสดังนั้นแล้ว พระองค์ก็ทรงเดินตรงไปยังริมสระ ชี้ไปที่ดอกบัวดอกหนึ่ง และทรงหยิบดอกบัวดอกนั้นขึ้นมา

หญิงสาวผู้นั้นเห็นดังนั้นก็เบิกตากว้างด้วยความดีใจ คิดว่าตนเองจะได้ส่วนแบ่งจากรางวัลที่พระราชาจะพระราชทานให้ แต่แล้ว... พระโพธิสัตว์กลับไม่ได้นำดอกบัวนั้นไปถวายแด่พระราชา

แต่พระองค์กลับทรงนำดอกบัวนั้นไปให้กับคนขอทานที่นั่งอยู่ข้างทางคนหนึ่ง พลางตรัสว่า "นี่... จงนำดอกบัวนี้ไป จงนำไปมอบให้กับผู้ที่เจ้าเห็นว่าสมควรได้รับความเอื้อเฟื้อ และจงนำเงินจำนวนนี้ไปซื้ออาหารมาประทังชีวิตเสีย"

หญิงสาวผู้นั้นถึงกับอึ้ง ไม่เข้าใจการกระทำของพระโพธิสัตว์ นางกล่าวด้วยความไม่พอใจว่า "ท่านกุมาร! เหตุใดท่านจึงทำเช่นนี้ ท่านกำลังเสียโอกาสอันยิ่งใหญ่ไปนะ!"

พระโพธิสัตว์ทรงหันมามองนางด้วยสายตาที่เปี่ยมด้วยเมตตา แล้วตรัสตอบว่า "โอกาสอันยิ่งใหญ่ที่เจ้าพูดถึงนั้น คือโอกาสในการได้มาซึ่งทรัพย์สินเงินทอง ใช่หรือไม่? แต่สำหรับข้าแล้ว การได้ช่วยเหลือผู้อื่นต่างหาก คือโอกาสอันยิ่งใหญ่ที่แท้จริง ดอกบัวนี้มิได้มีค่าเพียงแค่รูปลักษณ์ภายนอก แต่มีค่าเพราะมันสามารถนำไปสู่การช่วยเหลือผู้ที่เดือดร้อนได้"

พระโพธิสัตว์ทรงกล่าวต่อไปว่า "หากเรานำสิ่งของอันงดงามไปมอบให้กับผู้ที่มีจิตใจดีงาม มีความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ สิ่งนั้นก็จะยิ่งทวีคุณค่าขึ้นไปอีก แต่หากเรานำไปมอบให้กับผู้ที่โลภโมโทสัน ไม่รู้จักแบ่งปัน สิ่งนั้นก็มีแต่จะยิ่งส่งเสริมกิเลสให้แก่เขา"

หญิงสาวผู้นั้นได้ฟังคำสอนของพระโพธิสัตว์ ก็รู้สึกละอายใจในความโลภของตนเอง นางไม่เคยคิดมาก่อนว่า สิ่งของที่ดูเหมือนจะไร้ค่าอย่างดอกบัวดอกหนึ่ง จะสามารถนำไปใช้ประโยชน์ในการช่วยเหลือผู้อื่นได้อย่างมากมายถึงเพียงนี้

พระโพธิสัตว์ทรงเห็นว่าหญิงสาวผู้นั้นเริ่มจะเข้าใจ ก็ทรงนำดอกบัวอีกดอกหนึ่งขึ้นมา พร้อมกับชี้ไปที่พระโพธิสัตว์อีกท่านหนึ่งซึ่งทรงนั่งสมาธิอยู่ริมสระ ดอกบัวดอกนั้นมีสีขาวบริสุทธิ์ งามสง่าไม่แพ้ดอกแรก

พระโพธิสัตว์ตรัสว่า "ท่านกุมาร! ดอกบัวดอกนั้น... งดงามยิ่งนัก หม่อมฉันอยากจะได้ดอกบัวดอกนั้นเหลือเกินเพคะ" หญิงสาวผู้นั้นกล่าวด้วยน้ำเสียงที่เปี่ยมไปด้วยความปรารถนา

พระโพธิสัตว์ทรงแย้มสรวลอีกครั้ง แล้วตรัสว่า "ดอกบัวดอกนั้น... งดงามยิ่งนักจริง แต่ข้ามิอาจให้เจ้าได้"

หญิงสาวผู้นั้นเริ่มไม่พอใจ "เหตุไฉนเล่าเพคะ ท่านกุมาร!"

พระโพธิสัตว์ทรงอธิบายว่า "ดอกบัวดอกนั้น... เป็นดอกบัวที่พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงปลูกไว้ด้วยพระองค์เอง ดอกบัวนั้นมิได้มีไว้เพื่อการซื้อขาย หรือเพื่อแสวงหาลาภสักการะ แต่มีไว้เพื่อเป็นเครื่องเตือนใจให้ระลึกถึงความบริสุทธิ์ ความสงบ และการหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง"

พระโพธิสัตว์ทรงหยิบดอกบัวดอกนั้นขึ้นมา แล้วทรงโยนมันลงไปในสระอีกครั้งหนึ่ง น้ำในสระกระเพื่อมเล็กน้อย ก่อนจะสงบนิ่งดังเดิม

หญิงสาวผู้นั้นเห็นดังนั้น ก็ยิ่งรู้สึกสับสนและไม่เข้าใจ แต่เมื่อนางได้นั่งพิจารณาการกระทำของพระโพธิสัตว์อย่างถี่ถ้วน นางก็เริ่มตระหนักได้ว่า พระโพธิสัตว์มิได้ต้องการสิ่งใดจากดอกบัวเหล่านั้นเลย นอกจากต้องการที่จะทำความดี และสอนให้ผู้อื่นได้เห็นถึงคุณค่าอันแท้จริงของสิ่งต่างๆ

ตั้งแต่วันนั้นเป็นต้นมา หญิงสาวผู้นั้นก็กลับตัวกลับใจ เลิกมีความคิดโลภโมโทสัน และหันมาทำบุญทำทาน ช่วยเหลือผู้ตกยากแทน นางได้เรียนรู้จากพระโพธิสัตว์ว่า ความสุขที่แท้จริงนั้น หาได้มาจากการแบ่งปัน และการช่วยเหลือผู้อื่น ไม่ใช่จากการแสวงหาทรัพย์สินเงินทอง

พระโพธิสัตว์เอง ก็ทรงดำเนินชีวิตด้วยการบำเพ็ญบารมีมาโดยตลอด ทรงช่วยเหลือผู้ตกยาก ทรงสั่งสอนธรรมะ และทรงเป็นแบบอย่างที่ดีให้กับผู้คนในเมือง จนเป็นที่รักและเคารพของทุกคน

คติธรรม

นิทานเรื่องนี้สอนให้รู้ว่า การมองเห็นคุณค่าที่แท้จริงของสิ่งต่างๆ ไม่ใช่เพียงแค่รูปลักษณ์ภายนอก หรือมูลค่าทางทรัพย์สิน แต่คือคุณค่าที่จะนำไปสู่การช่วยเหลือผู้อื่น และการกระทำความดี การแบ่งปัน และการช่วยเหลือผู้ตกยาก คือหนทางที่จะนำไปสู่ความสุขที่ยั่งยืน และการบำเพ็ญบารมีที่แท้จริง

บารมีที่บำเพ็ญ

ในชาตินี้ พระโพธิสัตว์ทรงบำเพ็ญทานบารมี โดยการสละดอกบัวและทรัพย์สินเพื่อช่วยเหลือผู้อื่น ทรงบำเพ็ญเมตตาบารมี และกรุณาบารมี โดยการมีพระทัยเมตตาต่อสรรพสัตว์ และการช่วยเหลือผู้ตกยาก ทรงบำเพ็ญปัญญาบารมี โดยการสอนธรรมะ และการชี้ให้เห็นถึงคุณค่าอันแท้จริงของสิ่งต่างๆ.